ప్రతి ఏటా నవంబర్ 3న ‘అంతర్జాతీయ బయోస్ఫియర్ రిజర్వ్‌ల దినోత్సవం’ (International Day for Biosphere Reserves)ను జరుపుకుంటారు. కేవలం చెట్లు, అడవులను కాపాడటం మాత్రమే కాకుండా.. మానవాళికి, ప్రకృతికి మధ్య ఎలాంటి ఘర్షణ లేకుండా అన్యోన్యంగా ఎలా జీవించవచ్చో చాటిచెప్పే ప్రత్యేకమైన ప్రయోగశాలలే ఈ బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు. కేవలం అటవీ ప్రాంతాల సంరక్షణే కాకుండా, స్థానిక ప్రజల జీవనోపాధిని దెబ్బతీయకుండా పర్యావరణాన్ని రక్షించడం వీటి ప్రధాన ఉద్దేశం.
సాధారణ అభయారణ్యాలు లేదా నేషనల్ పార్కుల్లోకి సాధారణ ప్రజల ప్రవేశం చాలా వరకు నిషిద్ధంగా ఉంటుంది. కానీ, బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ల వ్యవస్థ మాత్రం చాలా విభిన్నంగా, అత్యంత శాస్త్రీయంగా ఉంటుంది. వీటిని ప్రధానంగా కోర్ జోన్, బఫర్ జోన్, ట్రాన్సిషన్ జోన్ అనే మూడు భాగాలుగా విభజిస్తారు. అత్యంత కఠినమైన నిబంధనలు ఉండే కోర్ జోన్‌లో కేవలం వన్యప్రాణులు, అరుదైన వృక్ష జాతులను మాత్రమే కాపాడతారు. దీనిని ఆనుకుని ఉండే బఫర్ జోన్‌లో పర్యావరణానికి భంగం కలగని రీతిలో పరిశోధనలు, పర్యాటక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. ఇక బయటి సరిహద్దు ప్రాంతమైన ట్రాన్సిషన్ జోన్‌లో స్థానిక ప్రజలు నివసిస్తూ, ప్రకృతికి హాని చేయకుండా వ్యవసాయం చేసుకోవడానికి, సహజ వనరులను సుస్థిర పద్ధతుల్లో ఉపయోగించుకోవడానికి అనుమతి ఉంటుంది. అంటే ప్రకృతిని నమ్ముకుంటూనే, దెబ్బతీయకుండా బతకడం ఎలాగో ఈ జోన్ నేర్పుతుంది.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా యునెస్కో ‘మాన్ అండ్ ది బయోస్పియర్’ ప్రోగ్రామ్ కింద ఇలాంటి ప్రాంతాలను గుర్తిస్తోంది. భారత్‌లో మొత్తం 18 బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు ఉండగా, వాటిలో నీలగిరి, సుందర్‌బన్స్, నందాదేవి, గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్, పన్నా వంటివి యునెస్కో గుర్తింపు పొందాయి. దక్షిణాదిన ఉన్న నీలగిరి బయోస్పియర్ రిజర్వ్ తమిళనాడు, కేరళ, కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లో విస్తరించి ఉండి అనేక జీవజాతులకు నిలయంగా విరాజిల్లుతుండగా, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని సుందర్‌బన్స్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మడ అడవుల వ్యవస్థను కలిగి ఉంటూ రాయల్ బెంగాల్ టైగర్స్‌ను రక్షిస్తోంది.
నేడు భూమిపై పెరుగుతున్న కాలుష్యం, వాతావరణ మార్పులు, అడవుల ధ్వంసం వంటి ముప్పుల నుంచి భవిష్యత్ తరాలను కాపాడాలంటే ఈ బయోస్ఫియర్ రిజర్వ్‌ల పాత్ర అత్యంత కీలకం. పర్యావరణాన్ని కేవలం ఒక వనరుగా కాకుండా, మన మనుగడకు మూలమైన ప్రాణాధారంగా చూడాలనే సందేశాన్ని ఈ దినోత్సవం మనకు గుర్తుచేస్తుంది. ప్రకృతిని కాపాడుకుంటూనే అభివృద్ధి సాధించడం అనే సమతుల్యతను ప్రతి ఒక్కరూ అలవర్చుకోవాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.