Red Fort: ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట భారత చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన కట్టడాల్లో ఒకటి. ఒకప్పుడు ఖిలా-ఎ-ముబారక్గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ కోట మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి అధికార కేంద్రంగా, చక్రవర్తుల నివాసంగా దాదాపు రెండు శతాబ్దాల పాటు నిలిచింది. షాజహాన్ కాలం నుంచి 1857 వరకు మొఘలుల పాలనకు ఇది ప్రధాన కేంద్రంగా కొనసాగింది. అయితే 1857 తిరుగుబాటు తర్వాత ఎర్రకోట రూపం, ఉపయోగం పూర్తిగా మారిపోయింది.
1857 తిరుగుబాటు తర్వాత బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి..
1857లో జరిగిన మొదటి స్వాతంత్ర్య సంగ్రామాన్ని అణచివేసేందుకు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైన్యం ఢిల్లీపై దాడి చేసింది. ఈ పోరులో ఎర్రకోట కూడా కీలక కేంద్రంగా మారింది. చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్ పదవీచ్యుతుడయ్యారు. కోట చుట్టూ తీవ్ర పోరాటం జరిగినప్పటికీ చివరకు బ్రిటిష్ సైన్యం తిరుగుబాటును అణచివేసి ఎర్రకోటను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుంది.
రాజభవనం కాస్తా సైనిక కంటోన్మెంట్గా..
1857 తిరుగుబాటు అనంతరం బ్రిటిష్ పాలన ప్రారంభమైనప్పుడు ఎర్రకోటను రాజభవనంగా కాకుండా సైనిక కంటోన్మెంట్గా మార్చారు. కోటలోని అనేక చారిత్రక నిర్మాణాలు, రాజభవనాలు, నివాస ప్రాంతాలు ధ్వంసమయ్యాయి. వాటి స్థానంలో సైనికుల కోసం బ్యారక్లు, ఇతర సైనిక నిర్మాణాలు ఏర్పాటు చేశారు. మొఘల్ కాలం నాటి విలువైన వస్తువులు, ఫర్నిచర్లో చాలా భాగం దోచుకోవడం లేదా తొలగించడం జరిగింది. కొన్ని విలువైన వస్తువులను బ్రిటన్కు తరలించారు. దీంతో ఒకప్పుడు మొఘల్ వైభవానికి ప్రతీకగా ఉన్న ఎర్రకోట తన అసలు రూపాన్ని గణనీయంగా కోల్పోయింది.
బ్రిటిష్ సైనిక శక్తికి ప్రతీకగా ఎర్రకోట
బ్రిటిష్ పాలనలో ఎర్రకోట కేవలం సైనికుల నివాసంగా మాత్రమే కాకుండా వారి సైనిక శక్తి, అధికారానికి ప్రతీకగా మారింది. బ్రిటిష్ సైనికులు, ఉన్నతాధికారులు కోటలోనే నివసించేవారు. కోటలో సైనిక కార్యకలాపాలు కొనసాగడంతో దాని చారిత్రక రాజసౌధ రూపం క్రమంగా మారిపోయింది.
బహదూర్ షా జఫర్పై ఎర్రకోటలోనే విచారణ
ఎర్రకోట చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన ఘట్టాల్లో ఒకటి బహదూర్ షా జఫర్పై జరిగిన విచారణ. 1857 తిరుగుబాటు అనంతరం చివరి మొఘల్ చక్రవర్తిని బ్రిటిష్ అధికారులు ఎర్రకోటలోనే విచారించారు. దివాన్-ఇ-ఖాస్లో జరిగిన ఈ విచారణ అనంతరం బహదూర్ షా జఫర్కు శిక్ష విధించి బర్మాకు బహిష్కరించారు. దీంతో ఎర్రకోట మొఘల్ సామ్రాజ్య వైభవానికి చివరి సాక్ష్యంగా మాత్రమే కాకుండా, ఆ సామ్రాజ్యానికి ముగింపు పలికిన రాజకీయ పరిణామాలకు కూడా వేదికగా నిలిచింది.
ఎర్రకోటలో సైనిక కోర్టులు
బ్రిటిష్ పాలనలో ఎర్రకోటను సైనిక న్యాయస్థానాల నిర్వహణకు కూడా ఉపయోగించారు. సైనిక అధికారులపై కోర్ట్-మార్షల్ విచారణలు ఇక్కడ జరిగేవి. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం లభించే వరకు ఎర్రకోట బ్రిటిష్ సైనిక వ్యవస్థలో ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా కొనసాగింది.
ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ విచారణలు
ఎర్రకోట చరిత్రలో మరో సంచలనాత్మక ఘట్టం 1945–46 ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ (INA) విచారణలు. బ్రిటిష్ సైన్యం నవంబర్ 1945లో INA అధికారులైన ప్రేమ్ సెహగల్, గుర్బక్ష్ సింగ్ ధిల్లాన్, షానవాజ్ ఖాన్లపై ఎర్రకోటలో కోర్ట్-మార్షల్ నిర్వహించింది. ఈ విచారణలు దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర ప్రజా స్పందనకు దారితీశాయి. ఈ కేసులు చరిత్రలో రెడ్ ఫోర్ట్ ట్రయల్స్గా ప్రసిద్ధి చెందాయి. స్వాతంత్ర్యోద్యమం చివరి దశలో ప్రజల్లో జాతీయ భావనను మరింత బలపరిచిన కీలక పరిణామాల్లో ఇవి ఒకటిగా నిలిచాయి.
స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఎర్రకోటకు కొత్త అధ్యాయం
1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కూడా ఎర్రకోట వెంటనే పూర్తిగా ప్రజల సందర్శనకు అందుబాటులోకి రాలేదు. భారత సైన్యం కొంతకాలం కోటలోని అనేక ప్రాంతాలను ఉపయోగించింది. అనంతరం ఎర్రకోటను భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) ఆధ్వర్యంలో సంరక్షణ, పునరుద్ధరణ కోసం అప్పగించారు.
మొఘల్ వైభవం నుంచి స్వాతంత్ర్య చిహ్నంగా..
మొఘల్ చక్రవర్తుల అధికార కేంద్రంగా ప్రారంభమైన ఎర్రకోట.. 1857 తిరుగుబాటుకు సాక్షిగా నిలిచి, బ్రిటిష్ సైనిక స్థావరంగా మారి, బహదూర్ షా జఫర్ విచారణకు వేదికగా నిలిచింది. ఆ తర్వాత ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ అధికారుల విచారణలకు కూడా ఇదే వేదిక అయింది. చివరకు స్వతంత్ర భారతదేశంలో జాతీయ గౌరవానికి, స్వాతంత్ర్యానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అయితే, ఈ రోజు ప్రతి ఆగస్టు 15న ఎర్రకోటపై భారత త్రివర్ణ పతాకం ఎగురుతుంది. ఒకప్పుడు బ్రిటిష్ సైనిక శక్తికి ప్రతీకగా ఉపయోగించిన అదే కోట.. ఇప్పుడు భారత స్వాతంత్ర్యానికి, ప్రజాస్వామ్యానికి, దేశ గౌరవానికి ప్రతీకగా నిలవడం చరిత్రలో ఒక గొప్ప పరిణామం.