Dussehra History: విజయదశమి నాడు రణభేరి మోగిందంటే చాలు, ఇక వేచి చూసే కాలం ముగిసినట్లేనని ఆ యోధులకు అర్థమైపోయేది. వానాకాలం పూర్తయి, దారులు తెరుచుకోవడం, గుర్రాలను సమాయత్తం చేయడం, ఆయుధశాలల్లో కదలికలు రావడం అంతా ఒకేసారి జరిగిపోయేవి. మరాఠా స్వరాజ్యంలో వర్షాకాలాన్ని తిలకించిన కోటలన్నీ మరొక యుద్ధ కాలం కోసం సిద్ధమయ్యేవి. అయితే సైన్యం అడుగు ముందుకేసే ముందు, కత్తి ఒర నుంచి బయటకు వచ్చే ముందు వారంతా ముందుగా ఆ పరాశక్తిని, జగన్మాతను వేడుకునేవారు.. భవానీ దేవి అనగా అమ్మవారు. భయపడేవారికి ధైర్యాన్ని, యోధులకు పౌరుషాన్ని, పట్టుకున్న కత్తికి ఒక లక్ష్యాన్ని ప్రసాదించే శక్త్యాత్మక రూపిణి ఆమె. నవరాత్రుల్లో ఆ తల్లిని భక్తిశ్రద్ధలతో పూజించి, విజయదశమి రోజున ఆయుధ పూజ చేసి యుద్ధ ప్రచార సమయాన్ని ప్రారంభించేవారు. మరాఠాలకు ఇది కేవలం వర్షాలు తగ్గాక చేసుకునే ఒక సాధారణ ఆచారం మాత్రమే కాదు. విశ్వాసానికి, కర్తవ్యానికి మధ్య, పవిత్రతకు, సమరధర్మానికి మధ్య, ఆ జగన్మాతకు, స్వరాజ్య లక్ష్యానికి మధ్య ఉన్న ఒక మహోన్నత అనుబంధం ఇది. యోధుడు ఆ భవానీ దేవి ముందు శిరస్సు వంచి దండం పెట్టేవాడు, ఆ తర్వాత పోరాడటానికి ధీరత్వంతో లేచి నిలబడేవాడు.
యుద్ధానికి నాంది పలికే భవానీ పూజ..
మరాఠా సమర సంప్రదాయానికి, శక్తి ఆరాధనకు మధ్య ఉన్న అనుబంధాన్ని చూస్తే శ్రీ ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అందరికంటే అగ్రస్థానంలో నిలుస్తారు. భవానీ దేవి స్వయంగా శివాజీ మహారాజ్‌కు ఒక ఖడ్గాన్ని ప్రసాదించిందనే కథనం తరతరాలుగా ప్రచారంలో ఉంది. ‘భవానీ తల్వార్’గా ప్రాచుర్యం పొందిన ఆ ఖడ్గం దైవిక రక్షణకు, ధైర్యానికి, స్వరాజ్య పోరాటానికి ప్రతీకగా మారింది. అక్కడ ఖడ్గం అనేది కేవలం నరికే ఆయుధం కాదు, అదొక పవిత్రమైన బాధ్యత. తన కంటే, తన స్వార్థం కంటే గొప్పదైన ఒక సాధన కోసం, ధర్మరక్షణ కోసం మాత్రమే ఆయుధాన్ని పట్టుకోవాలనే భావన దానికి ఉంది. 17వ శతాబ్దం చివర్లో కృష్ణాంజి అనంత్ సభాసద్ రాసిన ‘సభాసద్ బఖర్’ అనే మరాఠీ చరిత్ర గ్రంథంలో భవానీ దేవి శివాజీకి దివ్య శక్తిని ఎలా ప్రసాదించిందో వివరించారు. మొఘల్ సేనాని షాహిస్తా ఖాన్‌ను ఎదుర్కొనే సమయాన భవానీ దేవి శివాజీ శరీరంలో ప్రవేశించి, ఆ విపరీతమైన శత్రువును ఎదుర్కొనే ధైర్యాన్ని, బలాన్ని ఇచ్చిందని ఆ గ్రంథం చెబుతుంది.
చారిత్రక ఆధారాలలో భవానీ తల్వార్ ప్రస్తావన..
శివాజీ జీవితకాలంలోనే పరమానంద రాసిన ‘శివభారతం’లో మరొక విశేషం కనిపిస్తుంది. భవానీ దేవి శివాజీ ఖడ్గంలో నివాసముంటానని మాటిచ్చి, ఆ ఆయుధంలో ప్రవేశించినట్లు అందులో రాశారు. అయితే ‘భవానీ తల్వార్’ గురించిన స్పష్టమైన మొట్టమొదటి లిఖితపూర్వక ఆధారాలు 1685 నాటి హరి కవి రాసిన ‘శంభురాజ’ గ్రంథంలో లభిస్తాయి. అందులోని 126-128 శ్లోకాలలో శివాజీ కుమారుడైన శంభాజీ మహారాజ్ చేతిలో ఉన్న అమ్మవారి ఖడ్గం గురించి కవి వర్ణించారు. ఈ చారిత్రక ఆధారాలలోని భేదాలు ఆ సంప్రదాయపు సాంస్కృతిక బలాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించవు, ఆ నమ్మకాన్ని మరింత స్పష్టంగా అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడతాయి. శివాజీ, మరాఠాల జ్ఞాపకాల నుంచి భవానీ దేవిని వేరు చేయలేం. ఎందుకంటే ఆ మహారాజు చేసిన సమరంలో ఉన్న ఆధ్యాత్మిక పట్టుదలకు ఆ తల్లి రూపమే మూలం. ఖడ్గం ఆమె ప్రతీక అయితే, యోధుడు ఆమె సేవకుడు.
దసరా విశిష్టత, సైనిక యాత్రల క్యాలెండర్..
దసరాకు, సైనిక యాత్రలకు ఉన్న సంబంధాన్ని సభాసద్ బఖర్‌లో చాలా స్పష్టంగా వివరించారు. చరిత్రకారుడు సురేంద్రనాథ్ సేన్ 1920లో ‘శివ ఛత్రపతి’ పేరుతో చేసిన అనువాదం ప్రకారం, వర్షాకాలంలో భారీ వర్షాల వల్ల రవాణా, ఆహార సరఫరాలు కష్టమవుతాయి కాబట్టి మరాఠా సైన్యం తమ సొంత ప్రాంతాల్లోనే ఉండేది. దసరా పండుగ పూర్తి కాగానే మరాఠా దళాలు యుద్ధ యాత్రలకు బయలుదేరేవి. దాదాపు ఎనిమిది నెలల పాటు బయట పోరాటాల్లో గడిపి, మళ్లీ వర్షాలు పడే సమయానికి తమ ప్రాంతాలకు తిరిగి వచ్చేవి. మరాఠాల సైనిక క్యాలెండర్‌లో దసరాకు ఉన్న ప్రాధాన్యతకు ఇది అత్యంత స్పష్టమైన చారిత్రక నిదర్శనం. దీని వెనుక స్పష్టమైన సైనిక, వాతావరణ కారణాలు ఉన్నాయి. గుర్రాలకు మేత, సైనికులకు ధాన్యం కావాలి, దూరంగా ఉన్న కోటలకు, శిబిరాలకు సరుకులు చేరాలి. వర్షాకాలం ముగిసి దారులు సుగమం కాగానే సుదీర్ఘ పోరాటాలకు వాతావరణం అనుకూలించేది. శివాజీ సైన్యం భౌగోళిక పరిస్థితులు, వాతావరణం, రవాణా సౌకర్యాలను బట్టి వ్యూహాత్మకంగా పనిచేసేది.
యోధులకు కొండంత ధైర్యాన్నిచ్చిన నవరాత్రి ఆరాధన..
అయితే దసరాను కేవలం ఒక అనుకూలమైన తేదీగా మాత్రమే చూడలేదు. ప్రమాదకరమైన యుద్ధంలోకి దిగే ముందు జగన్మాత ఆశీస్సులు పొందే మహత్తరమైన పండుగగా భావించారు. ప్రకృతి మార్పుతో పాటు వచ్చే సైనిక క్యాలెండర్, ధార్మిక విశ్వాసాలతో ముడిపడిపోయింది. ఆనాటి సైనికుల నిష్క్రమణను ఒక్కసారి ఊహించుకోండి. వెనుక కురుస్తున్న వర్షాలు ముగిసాయి, ముందు సుదీర్ఘమైన దారి ఉంది, కోట క్రమంగా దూరమవుతోంది. వచ్చే వర్షాకాలం నాటికి తిరిగి ఇంటికి వస్తాడో లేదో కూడా తెలియని అనిశ్చితి. అలాంటి సమయంలో భవానీ దేవి ఆరాధన ఆ సైనికుడికి కొండంత ధైర్యాన్ని ఇచ్చేది. అవసరమయ్యే ఆయుధాన్ని పూజించేవారు, కత్తి పట్టిన చెయ్యి ఏ క్షణంలోనూ తడబడకూడదని అమ్మవారిని ప్రార్థించేవారు. నవరాత్రుల్లో పొందిన ఆ ఆధ్యాత్మిక శక్తే, దసరా తర్వాత సైన్యం ముందుకు సాగడానికి అపారమైన బలమయ్యేది.
రాజపుత్రుల ఆచారంలో ఖండా విశిష్ట స్థానం..
ఇక రాజపుత్రుల సంప్రదాయంలోనూ దీనికి సమాంతరమైన ఒక శక్తివంతమైన సంప్రదాయం కనిపిస్తుంది. రాజపుత్రులు పూజించే ‘ఖండా’ అనే ఆయుధం మరాఠాల భవానీ తల్వార్ కంటే భిన్నమైనది. రెండు వైపులా పదును ఉండి, సూటిగా ఉండే ఈ వెడల్పాటి ఖడ్గానికి రాజపుత్ర యుద్ధ సంప్రదాయంలో విశిష్ట స్థానం ఉంది. బ్రిటిష్ చరిత్రకారుడు జేమ్స్ టాడ్ తన ‘అన్నాక్స్ అండ్ యాంటిక్విటీస్ ఆఫ్ రాజస్థాన్’ గ్రంథంలో మేవార్ పాలకులు దసరా సమయంలో రాజఖడ్గాన్ని ఎలా పూజించేవారో వర్ణించారు. దసరా వేళ ఆయుధశాల నుంచి ఈ ఖండాను బయటకు తీసి శాస్త్రోక్తంగా పూజించేవారు. ఈ క్రతువులో దున్నపోతుల బలులు కూడా ఉండేవి, మేవార్ రాణా స్వయంగా ఈ పూజల్లో పాల్గొనేవారు. ఈ ఖండా కేవలం రాజభవనపు అలంకారం కాదు. అది రాజధర్మానికి, అధికారానికి ప్రతీక. దేశాన్ని రక్షించడం, రాజవంశాన్ని కాపాడుకోవడం, రాజ్యాకి ముప్పు తెచ్చేవారిని నిలవరించడం దాని బాధ్యత. అందుకే యుద్ధంలోకి తీసుకెళ్లే ముందు ఆ ఆయుధాన్ని పవిత్రంగా పూజించేవారు. రాజపుత్రుల ఆలోచనలో కత్తి, యోధుడు ధర్మంతో ముడిపడి ఉంటారు. దసరా నాడు చేసే ఆయుధ పూజ ఆ ధర్మానికి ఆధ్యాత్మిక రూపాన్ని ఇచ్చేది. మరాఠాల భవానీ సంప్రదాయం, రాజపుత్రుల ఖండా సంప్రదాయం రెండూ ఒకే రకమైన ధర్మ సందేశాన్ని ఇస్తాయి. ఒకటి శివాజీకి, ఆయనను నడిపించిన దేవికి సంకేతంగా మారితే, మరొకటి మేవార్ రాజవంశపు ఆచారాల్లో భాగమైంది. రెండూ కూడా ఆయుధాన్ని కేవలం ఒక ఇనుప ముక్కలా కాకుండా, అంతకంటే పవిత్రమైనదిగా చూసే సంస్కృతిని తెలియజేస్తాయి.
మేవార్ చరిత్రలో దివేర్ పోరాట ఘట్టం..
క్రీస్తుశకం 1582లో దివేర్ (Dewair) వద్ద జరిగిన పోరాటం మేవార్ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టం. తీవ్రమైన కష్టనష్టాల తర్వాత మహారాణా ప్రతాప్ సింగ్ తన మేవార్ భూభాగంలో ఉన్న మొఘల్ సైనిక స్థావరాలపై నిర్ణయాత్మకమైన దాడి చేశారు. ఈ పోరాటంలో ప్రతాప్ సింగ్ కుమారుడు అమర్ సింగ్ కూడా అత్యంత కీలక పాత్ర పోషించారు. పరాధీనతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించిన మేవార్ ప్రజల ఆత్మగౌరవానికి దివేర్ యుద్ధం ప్రతీకగా నిలిచింది. చారిత్రక కథనాల్లో దివేర్ విజయాన్ని శరదృతువు సైనిక కాలంతో, విజయదశమితో ముడిపెట్టి చెబుతారు. ఈ పోరాటం మేవార్ నిరంతర ప్రతిఘటనకు నిదర్శనం. ఆ సమరంలో అమ్మవారి ఆశీస్సులు అంటే సులభంగా విజయం వచ్చేస్తుందని కాదు, ఓటమి కళ్లముందే కనిపిస్తున్నా నిలబడి పోరాడే గుండె నిబ్బరాన్ని పొందడమే.
సమర ధర్మం వెనుక ఉన్న కఠిన నియమాలు..
యోధుల సంప్రదాయంలో ఒక కఠినమైన సామెత ఉంది. ఒర నుంచి తీసిన కత్తి ఖచ్చితంగా శత్రువు రక్తాన్ని చూడాలి, ఒకవేళ యుద్ధంలో తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించడంలో విఫలమైతే ఆ యోధుడు ఆ కత్తితో తనను తాను బలి ఇచ్చుకోవడానికి కూడా వెనుకాడకూడదు. ఇది అందరూ ఖచ్చితంగా పాటించే చట్టం కాకపోయినప్పటికీ, దాని వెనుక ఉన్న ఆశయం చాలా గంభీరమైనది. కత్తిని ఒర నుంచి తీశారంటే దాని పర్యవసానాలను అనుభవించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నట్లే. అది ప్రదర్శన కోసం చేసే విన్యాసం కాదు, ఊరికే ఇచ్చే హెచ్చరిక అంతకంటే కాదు. మరాఠాలకు ఖడ్గం అనేది స్వరాజ్యంతో ముడిపడి ఉంటే, రాజపుత్రులకు అది రాజ్యాంగ రక్షణ, వంశగౌరవంతో ముడిపడి ఉండేది. ఆయుధం పట్టిన ప్రతీ ఒక్కరి నుంచి ఇరు సంప్రదాయాలూ అత్యున్నతమైన పట్టుదలను, నిబద్ధతను కోరుకున్నాయి. అందువల్ల ఆయుధ పూజ అనేది కేవలం హింసను వేడుకగా చేసుకోవడం కాదు, ఆయుధం తీవ్రతను, బాధ్యతను గుర్తుచేసుకునే ఒక పవిత్రమైన ప్రక్రియ. కత్తిని ఉపయోగించే ముందే పూజించారంటే, ఆ తర్వాత వెనుదిరగడానికి వీలులేని ఒక మహత్తరమైన ధర్మపోరాటానికి సిద్ధమయ్యారని అర్థం.
వీరనారుల త్యాగాలు, కుటుంబాల వేదన..
యుద్ధంలోకి పురుషులు వెళ్తే, వెనుక ఉన్న స్త్రీలు మోసిన త్యాగాల భారం మాటల్లో చెప్పలేనిది. రాజస్థాన్ వీరగాథల్లో అలాంటి మహిళల త్యాగాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. ఒక ప్రసిద్ధ సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం హాడీ రాణి తన భర్త రావత్ రతన్ సింగ్ చుండావత్ యుద్ధానికి బయలుదేరే ముందు, ఆయనలో ఏమాత్రం మోహం లేదా తడబాటు ఉండకూడదని తన తల నరికి భర్తకు కానుకగా పంపింది. ఇది సమకాలీన ఆధారాలు లేని జానపద కథనం అయినప్పటికీ, అది చాటి చెప్పే ఆదర్శం అత్యంత భయంకరమైనది, అద్భుతమైనది. ఇక పన్నా ధాయ్ అనే వీరమాత, మేవార్ భవిష్యత్ పాలకుడైన చిన్నారి ఉదయ్ సింగ్‌ను కాపాడటానికి తన కడుపున పుట్టిన సొంత కొడుకునే బలి ఇచ్చి, ఆ స్థానంలో పడుకోబెట్టి రాజవంశ వారసుడిని రక్షించింది. అలాగే రాజపుత్రుల జౌహర్ సంప్రదాయం మనకు తెలిసిందే. శత్రువుల చేతికి చిక్కకుండా, ఆత్మగౌరవం కాపాడుకోవడం కోసం వేలాది మంది స్త్రీలు అగ్నిగుండంలో దూకిన ఘట్టాలు చరిత్రలో నమోదయ్యాయి. 1303, 1535, 1567-68లలో జరిగిన చిత్తూర్ ముట్టడులు, ఆ తర్వాత పురుషులు కేసరియా (కుంకుమరంగు దుస్తులు ధరించి చావుబతుకుల పోరాటం) ధరించి చేసిన శాకా పోరాటాలు ధర్మ రక్షణకు పరాకాష్ఠగా నిలిచాయి. ఇవన్నీ నేరుగా నవరాత్రులు లేదా దసరా వేడుకల ప్రధానాంశాలు కాకపోయినప్పటికీ, ఒక యుద్ధ ధర్మం వెనుక ఉన్న కుటుంబాలు ఎంతటి వేదనను, త్యాగాన్ని భరించాయో గుర్తుచేస్తాయి. పురుషుడు సమరంలోకి వెళ్లి పోరాడితే, ఇంట్లో వేచి ఉండే కుటుంబాలు అంతే ప్రమాదాన్ని, నిరంతర భయాన్ని, కోల్పోయామనే వేదనను భరించాయి.
జగన్మాత రూపమే భారతీయ ఆత్మబలం..
చరిత్రలో అనేక సామ్రాజ్యాలు తమ అపారమైన సైన్యాలు, ఫిరంగులు, విజయ ప్రకటనలతో భారతదేశంపైకి దాడి చేశాయి. కానీ భారతదేశం వారికి లొంగని, వారు ఏనాటికీ బంధించ లేని ఒక మహా శక్తితో సమాధానమిచ్చింది, అదే జగన్మాత పరాశక్తి రూపం. మేవార్ రాజపుత్రుల దుర్గాల నుంచి మరాఠాల యుద్ధభూమి వరకు, భవానీ దేవి పేరిట ఎత్తిపట్టిన ఖడ్గాల నుంచి విజయదశమి నాడు పూజలందుకున్న ఆయుధాల వరకు, శక్తి అనేది కేవలం గుడిలో పూజించే దేవత మాత్రమే కాదు. అది అణచివేతను ఎదిరించే ధైర్యం, ఓటములను తట్టుకుని నిలబడే సహనం, రాజ్యాలు కూలిపోయినా ఆరిపోని విప్లవాగ్ని. తరతరాలుగా నవరాత్రి అనేది కేవలం పండుగ మాత్రమే కాదు, అదొక సమర సంకల్పం. యోధుడు తన ఆయుధాలను పూజించి, జగన్మాతను స్మరించి, కదనరంగంలోకి అడుగుపెట్టేవాడు. ఆ చేతిలోని కత్తి ఇనుపదే కావచ్చు, కానీ దాని వెనుక ఉన్న సంకల్పం మాత్రం సాక్షాత్తు ఆ పరాశక్తే. దసరా అనేది యుద్ధం నుంచి పారిపోవడం కాదు, భక్తి నేరుగా రణభూమిలోకి అడుగుపెట్టే మహోన్నత ఘట్టం.
స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో భవానీ దేవి స్ఫూర్తి..
శతాబ్దాలు గడిచాయి, బ్రిటిష్ పాలన కాలంలో ఈ ఆధ్యాత్మిక ఉజ్జ్వల సంప్రదాయం నూతన రూపాన్ని సంతరించుకుంది. భవానీ దేవి లేదా శాక్త సంప్రదాయంలో ఉన్న వీరత్వం, మాతృభావన భారత స్వాతంత్ర్య సమరయోధులకు గొప్ప స్ఫూర్తినిచ్చాయి. బంకిం చంద్ర ఛటర్జీ రాసిన ‘వందేమాతరం’ గీతం, ఆయన నవల ‘ఆనందమఠం’ దేశమాతను దైవస్వరూపంగా నిలబెట్టాయి. ఆ సమయంలో జగన్మాత రూపం, మాతృభూమి విముక్తి పోరాటంతో ఏకమైపోయింది. విప్లవకారులు ఈ శక్తి రూపాన్ని కష్టాల్లో ఉన్న దేవతగా కాకుండా ధైర్యాన్ని, క్రమశిక్షణను, త్యాగాన్ని డిమాండ్ చేసే విప్లవ శక్తిగా ఆరాధించారు. దేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటం అనేది ఆ జగన్మాతకు చేసే సేవా యజ్ఞంగా మారింది.
తరాలు మారినా శాశ్వతంగా నిలిచే సంకల్పం..
కాలం మారింది, శత్రువులు మారారు, యుద్ధభూములు కోటలు, అడవుల నుంచి రహస్య విప్లవ సంస్థలకు, జైలు గదులకు, ఉరికొయ్యలకు, వీధులకు మారాయి. కానీ ఆ భావన మాత్రం మారలేదు. ప్రాణమిచ్చే తల్లి, తన గౌరవాన్ని కాపాడుకోవాలని కోరే తల్లి, పోరాడే ధైర్యాన్ని ఇచ్చే తల్లిగా ఆమె నిలిచింది. చరిత్రలో నమోదైన ప్రతీ ఘటన, ఆచారం లేదా పురాణగాథ ఖచ్చితమైన స్థానంపై వాదోపవాదాలు ఉండవచ్చు. కానీ దీని వెనుక ఉన్న ఒక పెద్ద సత్యాన్ని ఎవరూ కాదనలేరు. అదేమిటంటే, ఈ దేశంలో విదేశీ పాలనను, అణచివేతను ఎదిరించడానికి శ్రీదేవి భూమిపై శక్తి రూపంలో నిలిచింది. కత్తి దూసే ముందు ఆమెనే పూజించారు, అసాధ్యమైన పరిస్థితుల్లో ఆమెనే స్మరించారు, స్వాతంత్ర్యం కోసం ప్రాణాలర్పించే వేళ ఆమెనే తలచుకున్నారు. నాగరికతలు శతాబ్దాల తరబడి దండయాత్రలను తట్టుకుని నిలబడటానికి కేవలం ఆయుధ బలం సరిపోదు, లోలోపల లొంగిపోవడానికి ఇష్టపడని ఒక ఆత్మబలం ఉండాలి. ఆ బలమే భారతీయులకు జగన్మాత రూపంలో కనిపిస్తుంది. నవరాత్రి ఇచ్చే లోతైన సందేశం దేవాలయాలకు, యుద్ధభూములకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. ఆ శక్తి అంటే కేవలం శత్రువును నాశనం చేసేది మాత్రమే కాదు, అణచివేతను ఎదిరించే ధైర్యం, వైఫల్యాలను తట్టుకునే శక్తి, మళ్లీ తిరిగి లేచి నిలబడే పట్టుదల. కాలక్రమేణా కత్తులు తుప్పు పట్టవచ్చు, రాజ్యాలు కూలిపోవచ్చు, సామ్రాజ్యాలు అంతరించిపోవచ్చు. కానీ ఒక జాతిలో మేల్కొన్న ఆ జగన్మాత సంకల్పం మాత్రం యుగయుగాలు శాశ్వతంగా నిలిచిపోతుంది.