వెనిజులాలో సంభవించిన రెండు భారీ భూకంపాలు ప్రపంచాన్ని మరోసారి ఉలిక్కిపడేలా చేశాయి. కొన్ని క్షణాల వ్యవధిలో భూమి కంపిస్తే ఎంతటి ఆధునిక నగరాలైనా బలహీనంగా మారిపోతాయని ఈ ఘటన మరోసారి గుర్తు చేసింది. ఇలాంటి వార్తలు వచ్చినప్పుడల్లా మనలో చాలామందికి ఒకే సందేహం వస్తుంది. భూకంపం రాబోతోందని ముందుగానే చెప్పలేమా? ప్రాణాలు కాపాడేలా ముందస్తు హెచ్చరికలు ఇవ్వలేమా? అసలు భారత్ అలాంటి వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేస్తోందా? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం తెలుసుకోవాలంటే ముందుగా హిమాలయాల వైపు చూడాల్సిందే.
ఇండియాలో భూకంప జోన్ ఏది?
భారత్లో అత్యంత ప్రమాదకరమైన భూకంప ప్రాంతంగా హిమాలయాలను శాస్త్రవేత్తలు చాలా కాలంగా గుర్తిస్తున్నారు. భారత టెక్టానిక్ ప్లేట్ నిరంతరం యురేషియన్ ప్లేట్ను ఢీకొంటూ ఉండటంతో అక్కడ భూమి అడుగున భారీ ఒత్తిడి పేరుకుపోతుంది. ఆ ఒత్తిడి ఒక్కసారిగా విడుదలైనప్పుడు భారీ భూకంపాలు సంభవించే అవకాశం ఉంటుంది. అందుకే హిమాలయ ప్రాంతాన్ని దేశంలోనే అత్యంత సున్నితమైన భూకంప మండలంగా పరిగణిస్తున్నారు. ఈ ముప్పును దృష్టిలో పెట్టుకుని శాస్త్రవేత్తలు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థను మరింత బలోపేతం చేసే పనిలో ఉన్నారు.
భూకంపాన్ని ముందే ఊహించవచ్చా?
ఇప్పటి వరకు ప్రపంచంలో ఎక్కడా భూకంపం ఎప్పుడు, ఏ రోజు, ఏ గంటకు వస్తుందో కచ్చితంగా చెప్పగలిగే శాస్త్రీయ సాంకేతికత అందుబాటులో లేదు. అంటే భూకంపాన్ని రోజుల ముందో, గంటల ముందో అంచనా వేయడం ఇప్పటికీ సాధ్యం కాలేదు. కానీ భూకంపం ప్రారంభమైన వెంటనే దాన్ని గుర్తించి కొన్ని కీలక సెకన్ల ముందే హెచ్చరిక పంపించే సాంకేతికత మాత్రం అభివృద్ధి చెందుతోంది. ఆ కొద్ది సెకన్లే వేలాది ప్రాణాలను కాపాడగలవని శాస్త్రవేత్తలు చెబుతున్నారు. భారత్లో ఈ దిశగా అత్యంత కీలకమైన ప్రాజెక్టును ఐఐటీ రూర్కీ ఉత్తరాఖండ్ ప్రభుత్వంతో కలిసి అభివృద్ధి చేసింది. ప్రజలకు తక్షణ హెచ్చరికలు అందించేందుకు భూదేవ్ అనే మొబైల్ యాప్ను కూడా అందుబాటులోకి తీసుకొచ్చింది. మరోవైపు జాతీయ భూకంప శాస్త్ర కేంద్రం కూడా దేశవ్యాప్తంగా ఉపయోగపడే విధంగా కొత్త తరహా ఎర్త్క్వేక్ ఎర్లీ వార్నింగ్ అల్గోరిథమ్లను పరీక్షిస్తోంది. ప్రాంతీయ సీస్మిక్ డేటాను ఉపయోగించి భూకంప తీవ్రతను వేగంగా అంచనా వేసే విధానాలపై పరిశోధనలు కొనసాగుతున్నాయి.
అసలు ఈ వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుందో కూడా తెలుసుకోవాలి. భూకంపం సంభవించిన క్షణంలో భూమి అడుగున నుంచి ముందుగా P-వేవ్స్ అనే తరంగాలు విడుదల అవుతాయి. ఇవి అత్యంత వేగంగా ప్రయాణిస్తాయి. కానీ సాధారణంగా పెద్దగా నష్టం కలిగించవు. అయితే ఇవే ప్రమాదానికి తొలి సంకేతంగా పనిచేస్తాయి. వాటి తర్వాత కొంత ఆలస్యంగా S-వేవ్స్, సర్ఫేస్ వేవ్స్ వస్తాయి. ఇవే భవనాలు కూలిపోవడానికి, రోడ్లు చీలిపోవడానికి, భారీ విధ్వంసానికి ప్రధాన కారణం అవుతాయి.
ఈ సూత్రాన్నే భారత్లోని ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ ఉపయోగిస్తోంది. భూకంప కేంద్రానికి సమీపంలో ఏర్పాటు చేసిన ప్రత్యేక సెన్సర్లు మొదట వచ్చిన P-వేవ్స్ను వెంటనే గుర్తిస్తాయి. ఆ సమాచారం క్షణాల్లోనే కంప్యూటర్ వ్యవస్థలకు చేరుతుంది. అక్కడ భూకంప కేంద్రం ఎక్కడ ఉంది, దాని తీవ్రత ఎంత ఉండొచ్చు, S-వేవ్స్ ఎటువైపు ఎంత వేగంగా వెళ్తున్నాయనే విషయాలను వేగంగా లెక్కిస్తాయి. వెంటనే దూర ప్రాంతాలకు అలర్ట్లు పంపిస్తాయి. దీంతో బలమైన ప్రకంపనలు చేరుకునేలోపు కొన్ని సెకన్ల సమయం లభిస్తుంది. కొన్ని సెకన్లు అంటే చిన్న విషయంలా అనిపించినా అత్యవసర పరిస్థితుల్లో అవి ఎంతో విలువైనవి. రైళ్లను వెంటనే ఆపేయవచ్చు. పరిశ్రమల్లో ప్రమాదకర యంత్రాలను నిలిపివేయవచ్చు. విద్యుత్, గ్యాస్ వ్యవస్థలను ఆటోమేటిక్గా నిలిపివేయవచ్చు. ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, ప్రజా రవాణా వ్యవస్థలు అత్యవసర చర్యలు ప్రారంభించవచ్చు. ప్రజలు కిటికీలకు, గాజు వస్తువులకు, ప్రమాదకర ప్రాంతాలకు దూరంగా వెళ్లేందుకు కూడా ఈ కొద్ది సెకన్లు ఉపయోగపడతాయి.
ప్రస్తుతం ఈ సెన్సర్లలో ఎక్కువ భాగం ఉత్తరాఖండ్లోని గఢ్వాల్, కుమావోన్ ప్రాంతాల్లో ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి హిమాలయ ఫాల్ట్ లైన్లకు సమీపంలో ఉండటంతో అక్కడి నుంచి వచ్చే భూకంపాలను వేగంగా గుర్తించే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే ఈ వ్యవస్థకు కూడా కొన్ని పరిమితులు ఉన్నాయి. భూకంప కేంద్రానికి అత్యంత సమీపంలో ఉన్న ప్రాంతాలకు దాదాపు ఎలాంటి హెచ్చరిక సమయం దొరకకపోవచ్చు. ఎందుకంటే ప్రకంపనలు అక్కడికి క్షణాల్లోనే చేరిపోతాయి. కానీ భూకంప కేంద్రానికి పదుల లేదా వందల కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న నగరాలకు మాత్రం కొన్ని సెకన్ల ముందే హెచ్చరిక అందే అవకాశం ఉంటుంది.
కేంద్ర ప్రభుత్వం కూడా హిమాలయ ప్రాంతమంతా ఈ రియల్ టైమ్ సీస్మిక్ మానిటరింగ్ నెట్వర్క్ను మరింత విస్తరించే పనిలో ఉంది. హెచ్చరికలు ఇంకా వేగంగా, మరింత కచ్చితంగా చేరేలా కొత్త అల్గోరిథమ్లపై పరిశోధనలు కొనసాగుతున్నాయి. ఇప్పటికే జపాన్, తైవాన్, అమెరికా వంటి దేశాలు ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఆధునిక భూకంప ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను విజయవంతంగా ఉపయోగిస్తున్నాయి. అదే దిశగా భారత్ కూడా అడుగులు వేస్తోంది. అందుకే వెనిజులా వంటి దేశాల్లో భారీ భూకంపాలు సంభవించిన ప్రతిసారీ మనం కేవలం ఆ వార్తను చూసి భయపడటమే కాదు, మన దేశం ఎలాంటి సన్నాహాలు చేస్తోంది, భవిష్యత్తులో ప్రాణనష్టాన్ని ఎలా తగ్గించుకోవచ్చనే విషయాలను కూడా తెలుసుకోవాలి.
భూకంపాన్ని ఇప్పటికీ ఆపలేం, ముందుగానే కచ్చితంగా చెప్పలేం. కానీ సాంకేతికత సహాయంతో కొన్ని సెకన్ల ముందే ప్రమాదాన్ని గుర్తించి లక్షలాది మంది ప్రాణాలను రక్షించే దిశగా భారత్ వేగంగా ముందుకు సాగుతోంది.