భారత్లో ఒక కుటుంబంలో బిడ్డ పుట్టబోతున్నప్పుడు ఆనందంతో పాటు మరో ప్రశ్న కూడా వెంటాడుతోంది. ప్రసవం కోసం ఎక్కడికి వెళ్లాలి? ప్రభుత్వ ఆసుపత్రికా? ప్రైవేట్ ఆసుపత్రికా? ఈ నిర్ణయం కేవలం వైద్య సౌకర్యాల గురించి మాత్రమే కాదు. కుటుంబం జేబుపై పడే భారాన్ని కూడా నిర్ణయిస్తుంది. 2025లో ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో బిడ్డకు జన్మనివ్వడానికి ఒక కుటుంబం సగటున రూ.2,299 ఖర్చు చేస్తే, అదే ప్రసవం ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో చేయించుకోవడానికి రూ.37,630 వరకు ఖర్చయింది. అంటే ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో ప్రసవానికి అయ్యే ఖర్చు ప్రభుత్వ ఆసుపత్రితో పోలిస్తే దాదాపు 16 రెట్లు ఎక్కువ. దేశంలో వైద్యం అందుబాటులో ఉన్నప్పటికీ, దాని ధర మాత్రం కుటుంబం ఎంచుకునే ఆసుపత్రి తలుపును బట్టి భారీగా మారిపోతోంది.
ఈ వ్యత్యాసం ఇప్పుడు పార్లమెంట్ దృష్టికి గతంలోనే వెళ్లింది. రాజ్యసభ ఆరోగ్యం, కుటుంబ సంక్షేమంపై స్టాండింగ్ కమిటీ ప్రైవేట్ వైద్యం ఖర్చులు ఆర్థికంగా బలహీనమైన కుటుంబాలను తీవ్ర అప్పుల పరిస్థితుల్లోకి నెడుతున్నాయని పేర్కొంది. ఆగస్టు 7న సమర్పించిన నివేదికలో అవసరమైన చికిత్సలకు ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులు వసూలు చేసే మొత్తాలపై పరిమితులు విధించేలా ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకోవాలని సూచించింది. ఈ పరిస్థితి ఎంత తీవ్రంగా ఉందో ప్రభుత్వ గణాంకాలే స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాయి.
నేషనల్ స్టాటిస్టిక్స్ ఆఫీస్ నిర్వహించిన ఆరోగ్య సర్వే ప్రకారం 2025లో ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో ప్రసవానికి కుటుంబం తన జేబు నుంచి చెల్లించిన సగటు మొత్తం రూ.2,299. అదే ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో రూ.37,630. ఇక్కడ చెప్పే అవుట్ ఆఫ్ పాకెట్ ఖర్చు అంటే బీమా ద్వారా వచ్చిన మొత్తాన్ని మినహాయించిన తర్వాత కుటుంబం స్వయంగా చెల్లించిన డబ్బు. ప్రయాణం, ఆహారం వంటి ఖర్చులు ఇందులో ఉండవు. అంటే వాస్తవంగా ఒక కుటుంబంపై పడే మొత్తం భారం దీనికంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉంది.
ప్రసవం విషయంలోనే ఈ వ్యత్యాసం కనిపించడం లేదు. ఆసుపత్రిలో చేరి చికిత్స తీసుకోవాల్సి వచ్చినప్పుడు కూడా ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ ఆసుపత్రుల మధ్య భారీ తేడా ఉంది. ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో ఒకసారి ఆసుపత్రిలో చేరి చికిత్స పొందడానికి కుటుంబం సగటున రూ.50,508 ఖర్చు చేస్తే, ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో అదే రకమైన చికిత్సకు రూ.6,631 మాత్రమే ఖర్చయింది. అంటే ప్రైవేట్ ఆసుపత్రి ఖర్చు దాదాపు ఎనిమిది రెట్లు ఎక్కువ. ఆసుపత్రిలో చేరాల్సిన అవసరం లేని అనారోగ్య చికిత్సల విషయంలో కూడా ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో సగటు ఖర్చు రూ.1,447 కాగా, ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో అది రూ.289. అంతేకాదు, ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో ఇలాంటి చికిత్సల్లో కనీసం సగం కుటుంబాలకు ఎలాంటి ఖర్చు లేకుండానే అందినట్లు సర్వే చెబుతోంది.
దేశంలోని ప్రతి ప్రాంతంలో ఈ వ్యత్యాసం ఒకేలా లేదు. కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ప్రభుత్వ వైద్యం చాలా తక్కువ ఖర్చుతో అందుతుండగా, ప్రైవేట్ వైద్యం మాత్రం కుటుంబాలపై భారీ ఆర్థిక భారాన్ని మోపుతోంది. తమిళనాడులో ఈ వ్యత్యాసం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపించింది. అక్కడ ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో ఒకసారి చేరి చికిత్స పొందడానికి కుటుంబం సగటున రూ.1,357 చెల్లిస్తే, ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో అదే ఖర్చు రూ.74,168గా ఉంది. అంటే ప్రైవేట్ ఆసుపత్రి ఖర్చు ప్రభుత్వ ఆసుపత్రితో పోలిస్తే దాదాపు 55 రెట్లు ఎక్కువ. గోవాలో ఈ వ్యత్యాసం 39.1 రెట్లుగా ఉంది.
భారతదేశంలోని 30 రాష్ట్రాలు, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలను పోల్చిన లెక్కల్లో 10 ప్రాంతాల్లో ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో ఒకసారి చేరి చికిత్స పొందడానికి అయ్యే ఖర్చు ప్రభుత్వ ఆసుపత్రితో పోలిస్తే కనీసం పది రెట్లు ఎక్కువగా ఉంది. అయితే చిన్న జనాభా ఉన్న ఆరు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల్లో సర్వే నమూనాలు తక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉన్నందున వాటిని ఈ లెక్కల్లో చేర్చలేదు. హిమాచల్ ప్రదేశ్లో మాత్రం ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ ఆసుపత్రుల మధ్య వ్యత్యాసం అత్యల్పంగా 2.4 రెట్లుగా నమోదైంది.
అయితే ఒక రాష్ట్రంలో ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ వైద్యం మధ్య భారీ వ్యత్యాసం కనిపిస్తే, దానికి కారణం కేవలం ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులు ఎక్కువగా వసూలు చేయడమే అని చెప్పలేం. ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో చికిత్స చాలా తక్కువ ఖర్చుతో అందడం కూడా ఆ వ్యత్యాసాన్ని పెంచుతుంది. తమిళనాడు ఇందుకు ఉదాహరణ. అదే సమయంలో సిక్కిం వంటి చిన్న రాష్ట్రాల్లో ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో ఒకసారి చేరి చికిత్స పొందడానికి సగటు ఖర్చు రూ.1,44,555గా నమోదైంది. అయితే ఇలాంటి చిన్న రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన గణాంకాలు తక్కువ సర్వే నమూనాలపై ఆధారపడే అవకాశం ఉందని ఆరోగ్య సర్వే సూచించింది.
ఇక దేశం మొత్తం ఆరోగ్య రంగానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఖర్చు చేస్తోంది అన్నది మరో కీలకమైన ప్రశ్న. నేషనల్ హెల్త్ అకౌంట్స్ ప్రకారం 2022 నుంచి 2023 ఆర్థిక సంవత్సరంలో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, స్థానిక సంస్థలు కలిపి ఆరోగ్య రంగంపై రూ.3,85,332 కోట్లు ఖర్చు చేశాయి. దేశ జనాభా మొత్తానికి లెక్కిస్తే ఒక్కో వ్యక్తిపై ఏడాదికి రూ.2,786 ఖర్చు చేసినట్టవుతుంది. అంటే నెలకు సుమారు రూ.232. రోజుకు చూస్తే రూ.8 కంటే కూడా తక్కువ.
దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థతో పోల్చినప్పుడు కూడా ఆరోగ్యంపై ప్రభుత్వ వ్యయం తక్కువగానే ఉంది. కొత్త జీడీపీ సిరీస్ ప్రకారం 2022 నుంచి 2023లో ప్రభుత్వ ఆరోగ్య వ్యయం జీడీపీలో 1.48 శాతంగా ఉంది. ఆరోగ్య రంగంపై ప్రభుత్వ వ్యయాన్ని జీడీపీలో 2.5 శాతానికి పెంచాలన్న లక్ష్యం ఉన్నప్పటికీ, ఆ స్థాయికి ఇంకా వ్యయం చేరలేదు. స్టాండింగ్ కమిటీ కూడా ఈ వ్యయాన్ని 2.5 శాతానికి పెంచేందుకు స్పష్టమైన ప్రణాళిక అవసరమని సూచించింది.
కరోనా మహమ్మారి సమయంలో మాత్రం పరిస్థితిలో కొంత మార్పు కనిపించింది. 2021 నుంచి 2022లో ప్రజల మొత్తం ఆరోగ్య ఖర్చులో దాదాపు 60 శాతాన్ని ప్రభుత్వం భరించింది. కానీ ప్రపంచవ్యాప్తంగా కరోనా సంక్షోభం తగ్గిన తర్వాత కుటుంబాలు మళ్లీ తమ ఆరోగ్య ఖర్చుల్లో పెద్ద భాగాన్ని స్వయంగా భరించాల్సి వచ్చింది. 2022 నుంచి 2023లో మొత్తం ఆరోగ్య వ్యయంలో కుటుంబాల వాటా 43.4 శాతంగా నమోదైంది.
ద్రవ్యోల్బణాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుని 2022 నుంచి 2023 ధరల ప్రకారం లెక్కిస్తే 2017 నుంచి 2018 మధ్యకాలం నుంచి 2022 నుంచి 2023 వరకు ప్రతి వ్యక్తి ఆరోగ్యంపై కుటుంబాలు ఏడాదికి రూ.2,657 నుంచి రూ.2,771 వరకు ఖర్చు చేశాయి. ఇదే సమయంలో ప్రభుత్వం 2021 నుంచి 2022లో ఒక్కో వ్యక్తిపై ఆరోగ్యానికి రూ.3,358 ఖర్చు చేసింది. అంతకుముందు ఏడాదితో పోలిస్తే ఇది 26 శాతం పెరుగుదల. అయితే 2022 నుంచి 2023లో ప్రభుత్వ ఆరోగ్య వ్యయం మళ్లీ రూ.2,785కు పడిపోయింది.
ఇక కుటుంబాల ఆరోగ్య బడ్జెట్ను ఎక్కువగా దెబ్బతీసే మరో అంశం మందుల ఖర్చు. రాజ్యసభలో సమర్పించిన నివేదికలో స్టాండింగ్ కమిటీ దీనిపై ప్రత్యేకంగా ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. నేషనల్ హెల్త్ అకౌంట్స్ ప్రకారం 2022 నుంచి 2023లో ఫార్మసీలకు ప్రజలు చెల్లించిన మొత్తం రూ.1,62,511 కోట్లు. దేశంలో రోజువారీ ఆరోగ్య ఖర్చులో ప్రతి ఐదు రూపాయల్లో దాదాపు ఒక రూపాయి మందుల కోసం వెళ్తున్నట్టుగా ఈ గణాంకాలు చెబుతున్నాయి.
మొత్తం ఆరోగ్య వ్యయంలో అన్ని రకాల మందుల వాటా దాదాపు 30 శాతంగా ఉందని స్టాండింగ్ కమిటీ పేర్కొంది. ఈ ఖర్చులో పెద్ద భాగాన్ని బీమా లేదా ప్రభుత్వ పథకాల ద్వారా కాకుండా కుటుంబాలే నేరుగా తమ జేబుల నుంచి భరిస్తున్నాయని కమిటీ తెలిపింది. ముఖ్యంగా ఆసుపత్రిలో చేరకుండా డాక్టర్ను సంప్రదించడం, పరీక్షలు చేయించుకోవడం, మందులు కొనడం వంటి అవుట్ పేషెంట్ చికిత్సలకు ప్రస్తుతం ఉన్న బీమా వ్యవస్థలో రక్షణ తక్కువగా ఉందని కమిటీ అభిప్రాయపడింది.
అందుకే ప్రధానమంత్రి జన ఆరోగ్య యోజన పరిధిని విస్తరించి డాక్టర్ను సంప్రదించే ఖర్చు, వైద్య పరీక్షలు, మందుల ఖర్చులను కూడా అందులో చేర్చాలని స్టాండింగ్ కమిటీ సూచించింది. ఆరోగ్యంపై కుటుంబాలు నేరుగా చెల్లించే మొత్తాన్ని తగ్గించేందుకు ప్రభుత్వ ఆరోగ్య వ్యయాన్ని పెంచడం, ప్రైవేట్ ఆసుపత్రుల ధరలను నియంత్రించడం, బీమా రక్షణను విస్తరించడం వంటి చర్యలు అవసరమని నివేదికలో సూచనలు చేసింది.
ఆరోగ్యం, కుటుంబ సంక్షేమంపై రాజ్యసభ స్టాండింగ్ కమిటీ తన 176వ నివేదికలో మొత్తం 368 సిఫార్సులు చేసింది. ప్రభుత్వ ఆరోగ్య వ్యయాన్ని ప్రస్తుత స్థాయి నుంచి జీడీపీలో 2.5 శాతానికి పెంచేందుకు ప్రణాళిక రూపొందించాలని కూడా కోరింది. అయితే ఈ గణాంకాలన్నింటి మధ్య ఒక సాధారణ కుటుంబానికి ఎదురయ్యే అసలు ప్రశ్న మాత్రం అలాగే ఉంది. ఇంట్లో ఎవరికైనా అనారోగ్యం వస్తే వైద్యం ఎక్కడ చేయించాలి, దానికి ఎంత ఖర్చవుతుంది, ఆ ఖర్చును కుటుంబం ఎంతవరకు భరించగలదు అన్నదే ఆ ప్రశ్న. దేశంలో వైద్యం అందుబాటులో ఉన్నా, ఒక బిడ్డ పుట్టడానికి అయ్యే ఖర్చు కూడా కుటుంబం ఎంచుకునే ఆసుపత్రి తలుపును బట్టి పదహారు రెట్లు మారే పరిస్థితి ఇప్పటికీ ఉంది.